Nhịp 4/4, 3/4 và 6/8 khác nhau thế nào: cách đếm và cảm giác của từng nhịp

Ba nhịp này khác nhau ở hai chỗ: một ô nhịp có bao nhiêu phách, và các phách ấy được gom thành nhóm ra sao. Nhịp 4/4 có bốn phách nốt đen, đếm «1 2 3 4», nặng ở phách 1, hơi nặng ở phách 3, nghe vững như bước chân đều. Nhịp 3/4 có ba phách nốt đen, đếm «1 2 3», chỉ nặng ở phách 1, nghe xoay tròn như điệu valse. Nhịp 6/8 có sáu nốt móc đơn chia làm hai nhóm ba, đếm «1 2 3 4 5 6» với phách 1 nặng, phách 4 hơi nặng, và khi nhạc chạy ở tốc độ vừa thì tai nghe thành hai phách lớn đung đưa.

Chỗ người mới hay vấp là 6/8 và 3/4. Cả hai đều dài đúng sáu móc đơn mỗi ô, nhưng 3/4 gom thành ba cặp (2+2+2), còn 6/8 gom thành hai bộ ba (3+3). Cách gom khác nên phách mạnh rơi vào chỗ khác, và hai nhịp nghe khác hẳn nhau.

Hai con số ở đầu bản nhạc nghĩa là gì

Số chỉ nhịp gồm hai số chồng lên nhau. Số dưới cho biết loại nốt được dùng làm đơn vị đếm: số 4 là nốt đen, số 8 là nốt móc đơn, số 2 là nốt trắng. Số trên cho biết một ô nhịp chứa bao nhiêu đơn vị như thế. Vậy 4/4 là bốn nốt đen mỗi ô, 3/4 là ba nốt đen, 6/8 là sáu nốt móc đơn.

Ô nhịp là đoạn nằm giữa hai vạch đứng cắt ngang khuông nhạc (vạch nhịp). Phách mạnh nhất luôn rơi vào ngay sau vạch nhịp, tức phách đầu của mỗi ô. Nhờ vậy, khi đọc nhạc bạn biết chỗ nào cần nhấn, còn khi nghe nhạc thì tai bạn tự tìm cái nhấn lặp lại ấy.

Bạn chỉ cần nhớ thêm một quan hệ độ dài: một nốt đen bằng hai nốt móc đơn. Từ đó suy ra một ô 3/4 (ba nốt đen) và một ô 6/8 (sáu móc đơn) dài bằng nhau, dù chúng là hai nhịp khác nhau.

Ở nhiều bản nhạc, nhịp 4/4 không ghi bằng số mà bằng chữ C lớn đặt đầu khuông. Đó vẫn là 4/4.

Nhịp 4/4 đếm thế nào và vì sao nó nghe vững

Mỗi ô 4/4 có bốn phách, bạn đếm «một, hai, ba, bốn» rồi quay lại «một». Thứ tự nặng nhẹ là mạnh, nhẹ, mạnh vừa, nhẹ. Phách 1 nặng nhất, phách 3 nặng hơn phách 2 và 4 nhưng không bằng phách 1.

Khi giai điệu có nhiều nốt nhanh, bạn chia mỗi phách làm đôi và đếm «một và hai và ba và bốn và». Chữ «và» là nửa sau của phách, rơi đúng vào những nốt móc đơn.

Nhạc pop và rock gần như mặc định dùng 4/4. Một nhịp trống rock cơ bản đặt trống bass (trống cái, đạp bằng chân) ở phách 1 và 3, đặt trống snare (trống con, tiếng chát) ở phách 2 và 4. Tiếng snare ở 2 và 4 gọi là backbeat, nó tạo ra cảm giác muốn gật đầu theo. Thế là trong 4/4 của nhạc pop có hai lớp: phần nặng nhẹ theo nhạc lý (1 và 3) do trống bass giữ, phần nhấn ngược (2 và 4) do snare giữ.

Cảm giác của 4/4 là đều và chắc, như người đi bộ: trái, phải, trái, phải. Số phách chẵn nên bước chân chia đều, ai nghe cũng bắt nhịp theo được ngay.

Nhịp 3/4 đếm thế nào và vì sao nó xoay vòng

Mỗi ô 3/4 có ba phách nốt đen, đếm «một, hai, ba», chỉ phách 1 là phách mạnh, phách 2 và 3 đều nhẹ. Nếu cần chia nhỏ, bạn đếm «một và hai và ba và».

Cách đệm valse cho thấy rõ nhất cảm giác của 3/4: một tiếng trầm ở phách 1, rồi hai tiếng hợp âm nhẹ ở phách 2 và 3. Nghe thành «bùm, chát, chát; bùm, chát, chát». Người nhảy valse cũng bước theo đúng cái khung ấy: một bước dài hơn ở phách 1, hai bước nhỏ ở phách 2 và 3, và cứ hết ba bước là một vòng xoay nhỏ khép lại.

Vì số phách lẻ, bàn chân không chia đều trái phải được như 4/4. Phách mạnh đổi chân sau mỗi ô, nên người nghe muốn xoay hoặc nhún hơn là đi thẳng.

Nhịp 6/8 là sáu nốt nhỏ gom thành hai phách lớn

Nhịp 6/8 đếm «một hai ba bốn năm sáu», nhấn mạnh ở 1, nhấn vừa ở 4. Nói cách khác, ô nhịp được chia làm hai bộ ba: «MỘT hai ba, BỐN năm sáu».

6/8 đếm sáu hay đếm hai là tuỳ tốc độ. Khi nhạc rất chậm, đếm đủ sáu tiếng là tự nhiên, vì từng nốt móc đơn đủ dài để bạn cảm thấy. Khi nhạc ở tốc độ vừa hoặc nhanh, đếm sáu sẽ líu lưỡi, và tai bạn cũng chỉ bắt được hai cái nhấn trong mỗi ô. Lúc đó bạn đếm thành hai phách lớn: «MỘT và a, HAI và a», mỗi phách lớn là một nốt đen chấm dôi (dài bằng ba móc đơn). Cả hai cách đều đúng; người chơi chuyên nghiệp thường nghĩ 6/8 theo hai phách.

Cảm giác của 6/8 là đung đưa. Mỗi phách lớn tự chia ba nên có một độ «lăn» mà nhịp chia đôi không có, giống tiếng võng đưa đi đưa lại hay nhịp thuyền nhấp nhô trên sóng. Vì thế 6/8 hay xuất hiện trong hát ru, ballad chậm, nhạc dân gian Ireland (điệu jig), và trong nhiều bản slow rock khi cả ban nhạc chơi theo kiểu chia ba.

Vì sao 6/8 và 3/4 cùng dài mà nghe khác nhau

Hai nhịp cùng chứa sáu móc đơn, nhưng gom khác nhau:

• 3/4 gom 2+2+2: «MỘT và, hai và, ba và». Ba phách, mỗi phách chia đôi.
• 6/8 gom 3+3: «MỘT hai ba, BỐN năm sáu». Hai phách, mỗi phách chia ba.

Gõ ngón tay đều sáu tiếng, không đổi tốc độ. Lần đầu nhấn vào tiếng 1, 3, 5: bạn đang chơi 3/4. Lần sau nhấn vào tiếng 1 và 4: bạn đang chơi 6/8. Sáu tiếng gõ không đổi, chỉ chỗ nhấn đổi, mà cảm giác đã chuyển từ xoay tròn sang lắc lư.

Tài liệu nhạc lý tiếng Anh gọi nhịp có phách chia đôi là simple meter (2/4, 3/4, 4/4) và nhịp có phách chia ba là compound meter (6/8, 9/8, 12/8). Tài liệu tiếng Việt gọi nhóm đầu là nhịp đơn, còn nhóm sau thì chưa thống nhất tên: có chỗ gọi nhịp kép, có chỗ gọi nhịp phức. Gặp tên nào thì bạn cũng chỉ cần hỏi một câu: mỗi phách ở đây chia hai hay chia ba.

Vỗ tay luyện từng nhịp tại nhà

Bạn không cần nhạc cụ, chỉ cần hai tay, một bàn chân và đếm thành tiếng. Bắt đầu chậm, khoảng 60 đến 80 phách mỗi phút, giữ đều trước rồi mới tăng tốc.

1. Nhịp 4/4: dậm chân ở phách 1 và 3, vỗ tay ở phách 2 và 4, miệng đếm «một hai ba bốn». Đây chính là khung trống bass và snare nói ở trên. Làm quen rồi thì đếm chia đôi «một và hai và…» mà tay chân giữ nguyên.
2. Nhịp 3/4: vỗ hai tay xuống đùi ở phách 1, vỗ tay hoặc búng ngón ở phách 2 và 3. Miệng đếm «một hai ba», nhấn rõ chữ «một». Khi quen, thử nhún nhẹ đầu gối ở mỗi phách 1.
3. Nhịp 6/8: bàn chân dậm ở tiếng 1 và tiếng 4, các ngón tay gõ đều cả sáu tiếng lên mặt bàn. Miệng đếm «MỘT hai ba BỐN năm sáu». Sau vài phút, thôi đếm sáu, chỉ đếm «một… hai…» theo bàn chân, tay vẫn gõ sáu. Đó là lúc bạn chuyển từ đếm 6/8 sang cảm 6/8.
4. Bài chuyển nhịp: gõ sáu tiếng đều liên tục, cứ mỗi bốn ô lại đổi chỗ nhấn giữa (1, 3, 5) và (1, 4). Đây là bài tập nhanh nhất để tai tách được 3/4 và 6/8.

Nếu tập với máy đếm nhịp, ở 4/4 và 3/4 bạn để mỗi tiếng tích là một nốt đen. Ở 6/8 có hai cách: để máy gõ từng móc đơn khi tập chậm, hoặc để máy gõ theo phách lớn (nốt đen chấm dôi, hai tiếng mỗi ô) khi tập ở tốc độ thật. Cách thứ hai buộc bạn tự lấp ba tiếng vào mỗi phách, rèn đúng cảm giác chia ba.

Nghe một bài hát, làm sao biết nó là nhịp nào

Cách làm là tìm phách mạnh lặp lại rồi đếm khoảng cách giữa hai lần mạnh. Các bước:

1. Nghe tiếng trầm nhất: trống bass, tiếng bass hoặc nốt thấp nhất của tiếng đàn đệm. Nó thường rơi vào phách 1.
2. Vỗ tay theo cái gì khiến bạn muốn gật đầu, đó là phách. Rồi đếm từ một lần nhấn mạnh tới lần nhấn mạnh sau.
3. Đếm được bốn thì nhiều khả năng là 4/4. Đếm được ba thì là 3/4.
4. Nếu bạn thấy chỉ có hai cái nhấn mỗi vòng, nhưng giữa hai cái nhấn tự nhiên có ba nốt nhỏ «lăn» (giống «tà-ta-ta, tà-ta-ta») thì đó là 6/8.
5. Thử bằng cơ thể: muốn bước đi đều là 4/4, muốn xoay hay nhún ba bước là 3/4, muốn đung đưa qua lại là 6/8.

Nhầm giữa 3/4 và 6/8 là chuyện thường gặp, nhất là với bài chậm. Cách gỡ là nghe phần đệm: nếu tiếng trầm rơi vào mỗi ba phách và hai tiếng hợp âm theo sau (bùm chát chát), đó là 3/4; nếu nhạc đệm rải thành từng cụm ba nốt và cả cụm sáu nốt chỉ có hai điểm tựa, đó là 6/8.

Những lỗi người mới hay mắc khi đếm nhịp

• Đếm đều mọi phách như nhau. Đếm đúng số nhưng không nhấn phách 1 thì bạn chưa phân biệt được nhịp, vì ba nhịp này khác nhau chính ở chỗ nhấn.
• Đếm 6/8 thành ba cặp. Đếm «một hai ba bốn năm sáu» mà nhấn vào 1, 3, 5 là bạn đang chơi 3/4 nhanh, không còn là 6/8.
• Đếm 6/8 sáu tiếng ở tốc độ nhanh. Đếm vậy dễ đuối và làm mất cảm giác hai phách lớn; nên chuyển sang đếm hai.
• Cố phân biệt 4/4 với 2/4 bằng tai. Cả hai đều gom chẵn, mỗi phách chia đôi; 2/4 chỉ có một phách mạnh mỗi ô, 4/4 có thêm phách 3 mạnh vừa. Khi nghe, nhiều bài có thể ghi bằng cả hai cách, nên đừng mất công tranh cãi.
• Vỗ nhanh dần lúc nào không biết. Khi tập một mình, rất dễ tăng tốc ở chỗ hào hứng. Bật máy đếm nhịp hoặc ghi âm lại phần vỗ tay để nghe xem có giữ đều không.

Vỗ được cả ba nhịp rồi thì chuyển sang đoán: mỗi ngày nghe vài bài quen, đoán nhịp trước, rồi mới mở bản nhạc ra so.