Thang âm ngũ cung là gì và cách dùng nó để viết một giai điệu mang chất dân gian Việt

Muốn giai điệu nghe ra chất dân gian, hãy bắt đầu bằng thang âm ngũ cung: chỉ dùng năm nốt cung, thương, giốc, chủy, vũ, tức bậc 1, 2, 3, 5, 6 của gam trưởng. Trên tông Đô, đó là Đô, Rê, Mi, Sol, La. Bỏ bậc 4 (Fa) và bậc 7 (Si) thì giai điệu mất hai quãng nửa cung và mất nốt cảm âm kéo về chủ âm, nên nghe thoáng và tròn, có màu phương Đông ngay từ những nốt đầu. Phần còn lại là chọn nốt chủ cho đúng tâm trạng, viết câu ngắn đi bậc liền, kết về nốt chủ, rồi thêm luyến láy cho giai điệu mềm như dân ca.

Thang âm ngũ cung là gì

Thang âm ngũ cung là thang có năm nốt trong một quãng tám. Loại phổ biến nhất trong nhạc phương Đông được tạo từ năm bậc của gam trưởng, bỏ đi hai bậc. Năm nốt ấy có tên cổ là cung, thương, giốc, chủy, vũ. Nếu lấy Đô làm cung thì cả thang như sau:

Các tên này không gắn chết với Đô Rê Mi. Chúng là tên vị trí, giống như «bậc 1, bậc 2». Đặt cung ở Sol thì thương là La, giốc là Si, chủy là Rê, vũ là Mi.

Để nhớ nhanh, hãy đi theo quãng năm: từ Đô lên một quãng năm là Sol, từ Sol lên quãng năm là Rê, rồi La, rồi Mi. Năm nốt liên tiếp trên vòng quãng năm ấy, xếp lại theo cao độ, chính là Đô Rê Mi Sol La. Đi thêm một bước nữa sẽ ra Si, và đó là chỗ nốt «lạ» đầu tiên chen vào.

Vì sao thiếu bậc 4 và bậc 7 lại nghe ra màu dân gian

Gam bảy nốt Đô trưởng có hai quãng nửa cung: Mi lên Fa và Si lên Đô. Đó là hai chỗ căng nhất của gam. Si nằm sát dưới Đô nên tai nghe thấy nó «muốn» đi lên Đô, người ta gọi là nốt cảm âm. Fa với Si cách nhau ba cung, một quãng nghe gắt và cũng muốn được giải quyết. Phần lớn nhạc phương Tây dựa vào chính những lực kéo này để tạo cảm giác đi tới rồi về đích.

Bỏ Fa và Si đi thì cả ba thứ đó cùng mất. Năm nốt còn lại chỉ cách nhau một cung hoặc một cung rưỡi, không có cặp nốt nào đứng sát nhau nửa cung. Vì thế giai điệu ngũ cung không bị kéo gấp về đâu cả, nó trôi và dừng khá thoải mái. Bạn bấm hai nốt bất kỳ trong thang cùng lúc cũng hiếm khi nghe chói. Đó là lý do tai người nghe thường nhận ra màu «phương Đông» hay «dân gian» rất nhanh, dù giai điệu chưa có gì đặc biệt.

Bỏ Fa và Si mới chỉ cho bạn cái nền. Cùng năm nốt ấy cũng là nền của blues, của nhiều bài dân ca Scotland, của nhạc đồng quê. Muốn nghe ra chất Việt, bạn còn cần cách chọn nốt chủ, cách đi giai điệu và nhất là luyến láy, ba thứ được nói ở các phần sau.

Ngũ cung trên tông Đô và trên phím đen

Trên đàn phím, ngũ cung Đô trưởng là năm phím trắng Đô, Rê, Mi, Sol, La. Bạn chỉ cần tránh hai phím Fa và Si. Thử chơi lên xuống vài lần, rồi chơi lộn xộn các nốt đó theo bất kỳ thứ tự nào, bạn sẽ thấy gần như không có chỗ nào nghe sai.

Năm phím đen trên piano tự nó đã là một thang ngũ cung. Đọc theo dấu giáng, đó là Sol giáng, La giáng, Si giáng, Rê giáng, Mi giáng. Nếu coi Sol giáng là nốt chủ, bạn có ngũ cung trưởng trên Sol giáng (cùng cấu trúc Đô Rê Mi Sol La, chỉ dời lên). Nếu coi Mi giáng là nốt chủ, bạn có ngũ cung thứ trên Mi giáng. Mẹo «bấm toàn phím đen là ra nhạc phương Đông» vì thế đúng, và phím đen rất tiện cho người mới vì không có phím nào nằm ngoài thang.

Với guitar hay ukulele, cách dễ nhất là chọn một tông rồi tìm năm nốt tương ứng. Ở tông Sol trưởng chẳng hạn, năm nốt là Sol, La, Si, Rê, Mi, bỏ Đô và Fa thăng.

Năm điệu thức, cùng năm nốt nhưng đổi nốt chủ là đổi màu

Cùng năm nốt Đô Rê Mi Sol La, bạn có thể chọn bất kỳ nốt nào làm nốt chủ, tức nốt mà giai điệu hay dừng lại và kết vào. Mỗi lựa chọn là một điệu thức, gọi theo tên của nốt chủ:

Màu của mỗi điệu đến từ quãng giữa nốt chủ và các nốt còn lại. Điệu cung có quãng ba trưởng (Đô lên Mi) nên nghe sáng, hợp với giai điệu vui, khoẻ. Điệu vũ có quãng ba thứ (La lên Đô) nên trầm và buồn hơn; đây cũng chính là thang ngũ cung thứ mà người chơi guitar blues quen gọi là pentatonic thứ. Điệu thương và điệu chủy không có quãng ba nào tính từ nốt chủ, nên nghe lửng, trung tính, hợp với những câu mở hoặc giai điệu mộc mạc. Điệu giốc thiếu cả quãng năm đúng (Mi lên Si không có trong thang), nghe khá u và ít ổn định, khó dùng hơn cho người mới.

Những mô tả vui, buồn này là cảm giác nghe chung, không phải luật. Một giai điệu điệu vũ hát nhanh vẫn có thể rộn ràng. Nếu bạn mới bắt đầu, hãy thử điệu cung cho bài sáng và điệu vũ cho bài buồn, hai điệu dễ đứng vững nhất.

Nốt chủ không tự có. Bạn xác lập nó bằng cách cho giai điệu hay dừng ở nốt đó, đặt nó ở phách mạnh và dùng nó để kết bài. Cùng một chuỗi nốt, kết ở Đô thì nghe ra điệu cung, kết ở La thì nghe ra điệu vũ.

Các bước viết một câu nhạc ngũ cung

Cách dưới đây dùng được cho cả người chưa đọc được bản nhạc, chỉ cần một cây đàn phím và biết tên nốt.

1. Chọn điệu và nốt chủ. Ví dụ điệu cung trên Đô cho một giai điệu sáng.
2. Viết một mô típ ngắn ba đến năm nốt, phần lớn đi bậc liền trong thang. Bậc liền ở đây nghĩa là nốt kế tiếp trong năm nốt, nên Mi lên Sol vẫn tính là đi liền dù trên gam bảy nốt nó là một bước nhảy.
3. Viết câu thứ nhất như một câu hỏi: kết ở một nốt không phải nốt chủ, thường là Rê hoặc Sol, để nghe còn dở dang.
4. Viết câu thứ hai như câu trả lời: mở bằng chính mô típ cũ hoặc một biến thể của nó, rồi đi về nốt chủ.
5. Đổi tiết tấu ở một chỗ. Kéo dài một nốt, hoặc chen hai nốt nhanh, để câu không đều như đếm.
6. Hát thử thành tiếng. Chỗ nào hát vấp hoặc phải lấy hơi gượng là chỗ nên sửa.

Một ví dụ bốn ô nhịp trên Đô, mỗi nhóm là một ô:

• Câu hỏi: Mi Sol La · Sol Mi Rê · Mi Sol Mi · Rê (ngân dài)
• Câu đáp: Mi Sol La · Đô La Sol · Mi Rê Mi · Đô (ngân dài)

Hai câu mở giống nhau bằng mô típ Mi Sol La, nên tai người nghe nhận ra ngay. Câu hỏi dừng ở Rê nghe còn treo, câu đáp vươn lên Đô cao rồi đi xuống và về Đô, nghe tròn. Toàn bộ không có Fa, không có Si.

Muốn biến nó thành điệu vũ buồn hơn, giữ nguyên cách làm nhưng cho câu đáp kết ở La và đặt La ở những nốt ngân dài.

Luyến láy, thứ làm giai điệu nghe ra dân ca

Nếu năm nốt là bộ khung thì luyến láy là chỗ tạo ra giọng Việt. Nhiều người viết đúng ngũ cung mà giai điệu vẫn nghe như bài tập piano, vì từng nốt đứng riêng, thẳng tưng.

Luyến là hát một chữ qua hai hoặc ba nốt liền nhau, nối mềm không ngắt. Thay vì chữ «ơi» hát đúng một nốt La, bạn hát La rồi trượt xuống Sol trong cùng một hơi. Trong dân ca Việt, luyến xuất hiện rất dày, nhất là ở cuối câu và ở các tiếng đệm như «ơi», «à», «hờ».

Láy là những nốt hoa mỹ ngắn bao quanh nốt chính: chạm nhanh vào nốt trên rồi trở về, hoặc vuốt từ dưới lên. Trên đàn tranh, đàn bầu, đàn nguyệt, người chơi còn nhấn dây cho cao độ nhích lên rồi nhả ra, rung dây cho nốt dao động, hay vuốt cho nốt trượt từ cao độ này sang cao độ khác. Những ngón này khiến một nốt Sol không phải lúc nào cũng là Sol đúng như trên piano.

Ba chỗ dễ đặt luyến láy nhất khi viết:

• Ở nốt ngân dài cuối câu, thêm một nốt luyến xuống bậc liền dưới rồi về lại.
• Trước một nốt quan trọng, thêm một nốt láy ngắn từ bậc liền trên.
• Với chữ có dấu sắc hay dấu hỏi, cho giai điệu vuốt lên; với dấu huyền hay dấu nặng, cho nó trượt xuống, để lời và nhạc không ngược nhau.

Đừng rải luyến láy lên mọi nốt. Đặt ở nốt dài và chỗ kết câu là đủ để có màu, còn đặt khắp nơi thì giai điệu rối và khó hát.

Ngũ cung Việt, Trung Quốc, Nhật Bản khác nhau ở đâu

Năm cái tên cung, thương, giốc, chủy, vũ là cách đọc Hán Việt của tên gọi trong nhạc lý Trung Quốc, và thang năm nốt không có quãng nửa cung là nền chung của nhạc nhiều nước Đông Á. Nhạc ba nước vì thế nghe phảng phất giống nhau; chỗ tách chúng ra là quãng nửa cung và cao độ thật của từng nốt.

Nhạc Nhật có các thang năm nốt dùng quãng nửa cung, ví dụ những thang thường gặp trong nhạc đàn koto. Những thang này nghe u buồn và sắc hơn hẳn ngũ cung Đô Rê Mi Sol La. Nếu giai điệu của bạn nghe «ra Nhật» thay vì ra Việt, rất có thể nó đang chứa một quãng nửa cung như vậy.

Nhạc cổ truyền Việt Nam, nhất là đờn ca tài tử và ca Huế, gọi tên nốt bằng hò, xự, xang, xê, cống và chia ra nhiều hơi như Bắc, Nam, Oán. Cao độ các nốt trong thang năm âm cổ truyền Việt cũng không trùng hẳn với phím đàn piano: lấy hò làm Đô thì xự, xê, cống đều thấp hơn Rê, Sol, La một chút. Trong các hơi buồn như Oán, có những nốt được rung, nhấn mạnh tới mức cao độ dao động quanh nốt chính. Đây là chỗ đàn piano không chơi lại được hoàn toàn, và cũng là chỗ tạo nên màu Việt rõ nhất. Với người viết giai điệu bằng đàn phím, cách gần nhất là dùng luyến láy và để ca sĩ hoặc nhạc cụ dân tộc tự nhấn khi thể hiện.

Ngũ cung cũng không chỉ phương Đông mới có. Thang năm nốt xuất hiện trong blues, trong dân ca Scotland và Ireland, trong nhạc của nhiều vùng châu Phi. Điều làm chúng nghe khác nhau là nốt chủ, tiết tấu, cách nhấn nhá và nhạc cụ, không phải bản thân năm nốt.

Những lỗi hay gặp khi viết giai điệu ngũ cung

Lỗi phổ biến nhất là chạy lên xuống thang như bài tập: Đô Rê Mi Sol La rồi La Sol Mi Rê Đô. Nghe đúng màu nhưng không có giai điệu. Sửa bằng cách lặp một mô típ ngắn và đổi hướng đi trong câu.

Ngược lại, có người nhảy quãng liên tục. Ngũ cung đã có sẵn những bước một cung rưỡi, thêm nhiều bước nhảy xa nữa thì giai điệu khó hát và mất mạch. Một bước nhảy xa, sau đó đi bậc liền ngược chiều, là cách giữ cân bằng hay dùng.

Kết lửng cũng hay gặp, vì ngũ cung không có nốt cảm âm, giai điệu dễ trôi mãi mà không về đâu. Nếu cuối bài nghe chưa xong, hãy kiểm tra nốt cuối có phải nốt chủ không và nó có được ngân dài ở phách mạnh không.

Tiết tấu đều đều, mỗi nốt một phách, làm câu nghe như đếm. Đổi một vài chỗ thành nốt dài và nốt ngắn đi cặp là đủ để câu có hơi thở.

Còn Fa và Si thì không bị cấm tuyệt đối. Bạn có thể dùng chúng như nốt lướt rất ngắn, ở phách yếu, nối giữa hai nốt trong thang. Chỉ cần đừng đặt chúng ở nốt ngân dài hay ở chỗ kết câu, vì đó là nơi tai người nghe nhận ra thang âm, và màu ngũ cung sẽ mất ngay.