Âm giai trưởng và thứ khác nhau thế nào: vì sao cùng giai điệu đổi sang thứ lại nghe buồn hơn

Âm giai trưởng và âm giai thứ khác nhau trước hết ở khoảng cách từ nốt chủ âm lên bậc thứ ba. Ở Đô trưởng, Đô lên Mi là một quãng ba trưởng, rộng 4 nửa cung. Ở Đô thứ, Đô lên Mi giáng là một quãng ba thứ, chỉ rộng 3 nửa cung. Khi bạn đổi một giai điệu từ Đô trưởng sang Đô thứ tự nhiên, ba nốt Mi, La, Si bị hạ xuống nửa cung thành Mi giáng, La giáng, Si giáng; bốn nốt còn lại giữ nguyên. Những nốt vốn nghe sáng và mở bỗng trầm và khép lại, và tai người nghe nhạc phương Tây đã quen gắn âm thanh ấy với nỗi buồn.

Chữ «quen» nặng hơn bạn tưởng, vì giọng thứ không tự động buồn. Một bài giọng thứ chơi nhanh, nhịp chắc có thể nghe hừng hực, còn một bài giọng trưởng chơi chậm và nhỏ vẫn có thể nghe man mác.

Trưởng và thứ khác nhau ở đúng một quãng ba

Nốt quyết định một thang âm là trưởng hay thứ là bậc III, tức nốt thứ ba tính từ chủ âm. Muốn thấy rõ, bạn cần biết đếm nửa cung.

Trên đàn piano, hai phím đứng sát nhau (tính cả phím đen) cách nhau nửa cung. Hai nửa cung là một cung. Đô lên Rê là một cung vì giữa chúng có phím đen Đô thăng. Mi lên Fa chỉ là nửa cung vì giữa hai phím trắng này không có phím đen nào; Si lên Đô cũng vậy.

Giờ đếm từ Đô:

• Đô → Đô thăng → Rê → Rê thăng → Mi: 4 nửa cung, đó là quãng ba trưởng.
• Đô → Đô thăng → Rê → Mi giáng: 3 nửa cung, đó là quãng ba thứ.

Hai quãng này chỉ lệch nhau nửa cung, khoảng cách nhỏ nhất trên đàn phím, nhưng nó đổi hẳn màu của cả thang âm và cả hợp âm. Hợp âm Đô trưởng (C) gồm Đô, Mi, Sol. Hợp âm Đô thứ (Cm) gồm Đô, Mi giáng, Sol. Nốt gốc và nốt trên cùng giống nhau, chỉ nốt giữa bị hạ. Nếu bạn chơi guitar, cảm giác này rất quen: chuyển từ hợp âm A sang Am chỉ là đổi đúng một nốt, nốt Đô thăng thành Đô.

Công thức dựng âm giai trưởng và âm giai thứ

Mỗi loại thang âm có một chuỗi cung và nửa cung cố định. Thuộc chuỗi này, bạn dựng được thang âm từ bất kỳ nốt nào mà không cần tra bảng.

Âm giai trưởng

Công thức: cung, cung, nửa, cung, cung, cung, nửa.

Bắt đầu từ Đô, bạn được Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si, Đô (C D E F G A B C). Đây là thang âm toàn phím trắng. Hai chỗ nửa cung nằm giữa bậc III và IV (Mi, Fa) và giữa bậc VII và VIII (Si, Đô).

Âm giai thứ tự nhiên

Công thức: cung, nửa, cung, cung, nửa, cung, cung.

Bắt đầu từ La, bạn được La, Si, Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La (A B C D E F G A), cũng toàn phím trắng. Bắt đầu từ Đô theo công thức này, bạn được Đô, Rê, Mi giáng, Fa, Sol, La giáng, Si giáng, Đô (C D Eb F G Ab Bb C).

Đặt hai công thức cạnh nhau, bạn thấy cùng bảy bước nhưng chỗ nửa cung dời đi. Ở trưởng, nửa cung đầu tiên đến muộn, sau hai bước cung, nên ba nốt đầu giãn rộng. Ở thứ, nửa cung xuất hiện ngay bước thứ hai, nên bậc III nằm sát xuống. Chính chỗ dời ấy tạo ra quãng ba thứ ở đầu thang âm.

Đổi một giai điệu từ Đô trưởng sang Đô thứ: ba nốt bị hạ

So Đô trưởng với Đô thứ tự nhiên từng bậc một:

Như vậy muốn đổi một giai điệu Đô trưởng sang Đô thứ tự nhiên, bạn chỉ hạ mọi nốt Mi, La, Si xuống nửa cung, còn lại để yên. Không cần đổi nhịp, không cần đổi lời.

Thử với một câu giai điệu ngắn tự đặt:

• Đô trưởng: Đô Mi Sol La Sol, Fa Mi Rê Đô
• Đô thứ: Đô Mi giáng Sol La giáng Sol, Fa Mi giáng Rê Đô

Đường nét lên xuống giống hệt, tiết tấu giống hệt, nhưng bản thứ nghe như bị phủ một lớp bóng. Lý do là ba bậc bị hạ nằm ở những vị trí nhạy nhất. Mi là nốt quyết định hợp âm chủ trưởng hay thứ, và trong rất nhiều giai điệu nó rơi vào chỗ ngân hoặc chỗ nghỉ, nơi tai nghe kỹ nhất. La và Si đứng ngay trên Sol và ngay dưới Đô, nên khi bị hạ chúng kéo cả nửa trên của câu nhạc xuống thấp.

Một biến thể bạn sẽ gặp: nhiều người chỉ hạ Mi và La, còn giữ Si nguyên, để giai điệu vẫn có lực kéo về Đô ở cuối câu. Đó chính là thứ hoà thanh, nói ở phần sau.

Đô trưởng và La thứ dùng chung nốt, vậy khác nhau ở đâu?

Đô trưởng và La thứ tự nhiên dùng đúng bảy nốt trắng, không thăng không giáng. Chúng khác nhau ở nốt chủ âm, tức nốt mà giai điệu coi là «nhà» và muốn quay về. Bài Đô trưởng xoay quanh Đô và thường kết ở Đô, hợp âm chủ là C. Bài La thứ xoay quanh La, kết ở La, hợp âm chủ là Am. Cùng một bộ nốt, đổi điểm tựa thì quãng ba tính từ điểm tựa cũng đổi: La lên Đô là 3 nửa cung, một quãng ba thứ.

Hai giọng như vậy gọi là giọng song song: cùng hoá biểu (cùng bộ dấu thăng giáng ở đầu khuông), khác chủ âm. Đô trưởng và Đô thứ thì ngược lại, gọi là giọng cùng tên: cùng chủ âm, khác ba nốt. Câu hỏi của bạn về «cùng giai điệu đổi sang thứ» thường là chuyện giọng cùng tên, vì giai điệu vẫn xoay quanh Đô, chỉ có màu là đổi.

Mẹo tìm giọng thứ song song: từ chủ âm của giọng trưởng, đi xuống 3 nửa cung. Đô xuống La. Sol xuống Mi, nên Sol trưởng và Mi thứ cùng có một dấu thăng. Fa xuống Rê, nên Fa trưởng và Rê thứ cùng có một dấu giáng.

Khi nhìn bản nhạc có một dấu thăng mà chưa biết là Sol trưởng hay Mi thứ, đừng chỉ dựa vào hoá biểu. Hãy xem nốt cuối bài và hợp âm đầu, hợp âm cuối. Kết ở Mi, hợp âm Em thì nghiêng về Mi thứ. Thêm một dấu hiệu nữa: giọng thứ hay có nốt bậc VII được nâng lên bằng dấu hoá bất thường, ví dụ Rê thăng trong Mi thứ hay Sol thăng trong La thứ.

Thứ tự nhiên, thứ hoà thanh và thứ giai điệu

Âm giai thứ có ba dạng, khác nhau ở bậc VI và VII.

Thứ tự nhiên là dạng vừa học ở trên, đi đúng theo hoá biểu: La, Si, Đô, Rê, Mi, Fa, Sol.

Thứ hoà thanh nâng bậc VII lên nửa cung: La, Si, Đô, Rê, Mi, Fa, Sol thăng. Lý do nằm ở lực kéo về chủ âm. Trong thứ tự nhiên, Sol cách La một cung, nghe lửng lơ. Nâng thành Sol thăng thì nó chỉ còn cách La nửa cung, trở thành âm dẫn, giống như Si dẫn về Đô trong Đô trưởng. Nhờ đó hợp âm bậc V thành Mi trưởng (E, gồm Mi, Sol thăng, Si) và kéo về Am rất dứt khoát. Đây là lý do bạn hay thấy Sol thăng trong bài La thứ dù hoá biểu không có dấu nào. Hệ quả phụ: từ Fa lên Sol thăng là một bước rộng 3 nửa cung, khoảng cách tạo nên cái màu hơi «phương Đông» mà nhiều người nhận ra ngay ở thứ hoà thanh.

Thứ giai điệu nâng cả bậc VI và VII khi đi lên: La, Si, Đô, Rê, Mi, Fa thăng, Sol thăng, La. Cách này lấp bước 3 nửa cung kia cho giai điệu trơn tru. Trong cách dạy truyền thống, khi đi xuống thì trở về thứ tự nhiên.

Người mới nên học thứ tự nhiên trước, vì nó cho thấy rõ nhất ba bậc bị hạ so với trưởng. Thứ hoà thanh học ngay sau đó, vì bạn sẽ gặp nó trong hầu hết bài giọng thứ có hợp âm đệm. Thứ giai điệu có thể để sau, khi bạn bắt đầu tập gam trên đàn hay viết giai điệu đi lên liền bậc.

Vì sao giọng thứ nghe buồn

Cảm giác buồn đến từ hai nguồn, và không ai tách được chính xác mỗi nguồn nặng bao nhiêu.

Phần thứ nhất nằm trong âm thanh. Ở giọng thứ, ba bậc quan trọng đều thấp hơn so với giọng trưởng cùng tên, nên giai điệu có xu hướng chùng xuống. Quãng ba thứ cũng hẹp hơn quãng ba trưởng. Lại có một sự trùng hợp: khi người ta buồn, giọng nói thường nhỏ hơn, chậm hơn và lên xuống trong khoảng hẹp hơn, nên âm nhạc chuyển động hẹp và trầm dễ gợi lại kiểu giọng ấy.

Phần thứ hai là thói quen nghe. Nhạc phương Tây suốt mấy trăm năm đã dùng giọng thứ cho nhạc tang, nhạc bi kịch, những cảnh chia ly trong phim. Bạn nghe đủ nhiều thì liên hệ ấy thành phản xạ. Trẻ khoảng 5 tuổi mới phân biệt nhạc vui buồn qua tốc độ, phải tới khoảng 6 đến 8 tuổi mới phản ứng với trưởng và thứ giống người lớn. Người lớn lên trong những truyền thống âm nhạc khác cũng không nhất thiết nghe giọng thứ là buồn. Vì vậy, coi cảm giác buồn là một quy ước được học và được củng cố qua âm thanh sẽ chính xác hơn coi nó là một định luật vật lý.

Khi nào giọng thứ không buồn

Rất nhiều nhạc giọng thứ nghe sôi nổi hoặc bí ẩn chứ không buồn. Nhiều điệu nhảy dân gian Đông Âu, tango, và không ít bản nhạc dance điện tử nằm ở giọng thứ. Điểm chung của chúng là tốc độ nhanh, nhịp nhấn rõ, âm lượng lớn. Khi đó giọng thứ cho cảm giác căng, gấp, kịch tính, thay vì ủ rũ.

Chiều ngược lại cũng đúng. Một giai điệu giọng trưởng chơi rất chậm, nhỏ, ở âm vực thấp, ngân dài, vẫn có thể nghe buồn hoặc hoài niệm. Tốc độ, nhịp, âm lượng, âm sắc nhạc cụ và cách hát đều góp phần tạo tâm trạng, nhiều khi còn mạnh hơn trưởng hay thứ. Trưởng và thứ chỉ là một trong nhiều nút vặn.

Nhạc cổ truyền Việt Nam là một ví dụ khác. Phần lớn được xây trên thang năm âm và các hơi, điệu như hơi Bắc, hơi Nam, hơi Oán. Cái buồn của hơi Oán không đến từ quãng ba thứ theo kiểu phương Tây, mà từ cách nhấn, rung, luyến và những nốt không đứng đúng cao độ của đàn phím. Áp nguyên khung trưởng thứ vào đó sẽ bỏ sót phần lớn điều làm nên màu sắc của nó.

Tự nghe khác biệt trên đàn trong năm phút

Nếu có đàn phím hoặc một ứng dụng piano, làm lần lượt:

1. Chơi hợp âm Đô, Mi, Sol rồi Đô, Mi giáng, Sol. Chơi đi chơi lại vài lần, chỉ nhấc một ngón giữa lên xuống.
2. Chơi gam Đô trưởng đi lên từ Đô tới Đô, rồi chơi Đô thứ tự nhiên với Mi giáng, La giáng, Si giáng.
3. Chơi câu «Đô Mi Sol La Sol, Fa Mi Rê Đô» rồi bản thứ của nó, cùng tốc độ.
4. Chơi lại bản thứ đó nhưng nhanh gấp đôi, nhấn mạnh mỗi phách. Để ý xem nó còn buồn không.
5. Chơi gam La thứ tự nhiên, rồi chơi lại với Sol thăng thay cho Sol. Nghe xem nốt Sol thăng kéo về La mạnh thế nào.

Bước 4 cho bạn nghe ngay rằng tốc độ có thể lấn át màu thứ.

Những chỗ người mới hay nhầm

Nhầm thứ nhất là nghĩ La thứ chỉ là Đô trưởng chơi bắt đầu từ La, nên nghe giống nhau. Cùng nốt nhưng khác chủ âm, khác hợp âm chủ, khác chỗ kết, nên tai nghe ra hai không khí khác nhau.

Nhầm thứ hai là đoán giọng chỉ bằng hoá biểu. Một bộ dấu luôn ứng với hai giọng song song; phải nhìn nốt kết và hợp âm.

Nhầm thứ ba là hạ hết các nốt khi đổi sang thứ. Đổi từ trưởng sang thứ cùng tên chỉ chạm tới bậc III, VI, VII. Hạ cả Rê hay Sol là đã sang một thang âm khác.

Nhầm thứ tư là tin trưởng luôn vui và thứ luôn buồn. Đó là một xu hướng mạnh trong nhạc phương Tây, không phải luật. Khi nghe một bài mà cảm xúc không khớp với giọng của nó, hãy nhìn sang tốc độ và nhịp, thường câu trả lời nằm ở đó.