Bài hát có hợp giọng mình không? Cách đo tầm giọng và dời tông trước khi tập

Muốn biết một bài có hợp giọng trước khi tập, bạn so hai khoảng với nhau: từ nốt thấp nhất tới nốt cao nhất của bài, và từ nốt thấp nhất tới nốt cao nhất mà bạn hát thoải mái, tức hát đi hát lại vẫn tròn tiếng, không phải gồng. Bài nằm gọn trong khoảng của bạn thì cứ hát tông gốc. Nốt cao nhất của bài vượt nốt cao thoải mái của bạn bao nhiêu nửa cung thì hạ tông đúng chừng ấy, rồi kiểm lại xem nốt thấp nhất sau khi hạ có còn hát được không. Việc dời tông làm bằng nút key trên máy karaoke, bằng capo trên guitar, hoặc chuyển cả vòng hợp âm sang tông mới.

Vì sao bài hát hay vỡ đúng ở điệp khúc

Điệp khúc thường là chỗ giai điệu lên cao nhất, và nó còn lặp lại hai ba lần trong bài. Phiên khúc nằm ở vùng giữa nên bạn hát nhẹ nhàng, tới điệp khúc thì giai điệu đẩy lên sát mép trên của giọng, đúng chỗ bạn phải dùng nhiều hơi và nhiều sức hơn để giữ tiếng.

Vì thế hụt hơi ở điệp khúc phần lớn không phải do phổi bạn yếu. Hát ở vùng thoải mái, một hơi đi được cả câu; hát sát mép trên, cổ họng siết lại, hơi xả ra nhanh và câu hát đứt giữa chừng. Lần thứ hai, thứ ba lặp lại điệp khúc còn tệ hơn vì giọng đã mỏi.

Cho nên hát thử vài câu đầu thấy êm rồi kết luận «bài này vừa giọng» là cách thử sai chỗ. Câu cần thử là câu cao nhất của bài, không phải câu mở đầu.

Đo tầm giọng thoải mái của bạn

Bạn cần hai con số: nốt thấp nhất và nốt cao nhất mà bạn hát ổn định, có tiếng rõ, không gồng. Chỉ cần một cây đàn piano, đàn organ, hoặc một app piano hay app dò cao độ trên điện thoại.

Tầm tối đa và tầm thoải mái khác nhau thế nào

Tầm tối đa là khoảng từ nốt trầm nhất tới nốt cao nhất mà bạn với tới được, dù chỉ một lần và dù tiếng ra thều thào hay chói. Tầm thoải mái hẹp hơn: đó là vùng bạn hát cả một bài, lặp lại nhiều lần, giọng vẫn tròn và cổ không đau.

Chọn tông phải dựa vào tầm thoải mái. Một bài hát giữ bạn ở gần nốt cao nhất trong cả điệp khúc, không phải chạm vào nó một lần rồi thôi. Nếu bạn chọn tông theo nốt cao nhất từng hét được, bạn đang đặt cả điệp khúc vào đúng vùng giọng yếu nhất của mình.

Cách đo bằng đàn hoặc app piano

1. Khởi động giọng vài phút: ngân nhẹ, hát vài câu quen ở vùng giữa.
2. Bấm một phím ở vùng giọng nói bình thường của bạn, hát theo bằng nguyên âm «a», giữ khoảng hai giây.
3. Đi xuống từng phím một (tính cả phím đen). Dừng ở nốt cuối cùng mà tiếng còn rõ, chưa bị khàn đục hay chỉ còn hơi. Ghi lại tên nốt đó.
4. Quay về điểm xuất phát rồi đi lên từng phím. Dừng ở nốt cuối cùng bạn hát được mà không rướn cổ, không nâng cằm, không phải hét. Ghi lại.
5. Đo lại vào hai ba hôm khác nhau, vào giờ bạn hay hát. Giọng buổi sáng mới ngủ dậy thường trầm và kém linh hoạt hơn buổi tối.

Một mẹo để kiểm nốt cao: hát nốt ấy ba bốn lần liên tiếp. Nếu lần thứ ba đã khó hơn lần đầu thì nốt đó nằm ngoài vùng thoải mái, lùi xuống một phím.

Đọc tên nốt kiểu C4, G4

Bảy chữ C D E F G A B lần lượt là Đô Rê Mi Fa Sol La Si. Con số đi kèm cho biết nốt nằm ở quãng tám nào: C4 là nốt Đô ở giữa bàn phím piano (thường gọi là Đô giữa), C3 là Đô thấp hơn một quãng tám, C5 là Đô cao hơn một quãng tám. Các app dò cao độ đều hiện tên nốt theo kiểu này, nên bạn ghi luôn như vậy cho tiện so sánh.

Kết quả đo của bạn sẽ có dạng như: «thoải mái từ A2 tới F4» với một giọng nam, hay «từ F3 tới C5» với một giọng nữ.

Soprano, alto, tenor, bass chỉ là mốc tham khảo

Bốn tên này là cách chia giọng trong dàn hợp xướng, từ cao xuống thấp: soprano và alto là giọng nữ, tenor và bass là giọng nam. Tầm hát thường được giao cho từng bè trong hợp xướng xấp xỉ như sau:

Giữa các loại này còn có giọng trung gian: mezzo-soprano nằm giữa soprano và alto, baritone nằm giữa tenor và bass. Baritone là loại giọng nam phổ biến nhất, thường nằm trong khoảng G2 tới G4.

Các khoảng trên chồng lấn nhau khá nhiều, và người ta xếp loại giọng còn dựa vào màu giọng, vùng giọng khoẻ nhất và chỗ giọng chuyển sang giọng óc, chứ không chỉ dựa vào hai nốt ở mép. Hai người cùng là tenor vẫn có thể lệch nhau vài nửa cung ở nốt cao thoải mái.

Với việc chọn tông, hai nốt bạn vừa tự đo có giá trị hơn cái tên loại giọng. Biết mình là alto không cho bạn biết nên hạ bài này mấy nấc; biết mình thoải mái tới C5 thì có.

Tìm nốt thấp nhất và cao nhất của bài hát

Nốt cao nhất của một bài pop hay ballad thường nằm ở câu cao trào của điệp khúc, hoặc ở điệp khúc cuối khi bài được nâng tông. Nốt thấp nhất thường ở câu mở đầu phiên khúc. Đó là hai chỗ bạn cần dò.

Có bản nhạc (sheet) thì đọc thẳng nốt cao nhất và thấp nhất của bè giọng hát. Không có bản nhạc thì làm theo cách sau:

1. Mở bản thu, tua tới câu cao nhất của điệp khúc.
2. Nghe vài lần rồi ngân theo đúng chữ cao nhất, hoặc dừng nhạc ngay ở chữ đó.
3. Bấm thử từng phím trên đàn hay app cho tới khi tiếng đàn trùng với tiếng ca sĩ. App dò cao độ còn nhanh hơn: hát hoặc mở đúng đoạn đó gần micro điện thoại, đọc tên nốt hiện ra.
4. Làm tương tự với câu trầm nhất của phiên khúc.

Hai việc hay bị quên. Thứ nhất, nhiều bài có đoạn đổi tông ở điệp khúc cuối, nâng lên một hai nửa cung để tạo cao trào; nốt cao nhất của cả bài nằm ở đó, không phải ở điệp khúc đầu. Thứ hai, chữ luyến hay chữ ngân ở cuối câu đôi khi vọt lên cao hơn giai điệu chính; bạn có định hát chữ ấy hay không thì cũng nên biết nó cao tới đâu.

Ghi tầm của bài theo cùng kiểu tên nốt, ví dụ «bài từ C3 tới A4».

So hai tầm và tính số nửa cung cần dời

Khi đã có hai khoảng, việc còn lại là đếm.

Nửa cung là khoảng cách giữa hai phím liền nhau trên piano, tính cả phím đen. Từ C lên C# là một nửa cung, từ E lên F (hai phím trắng không có phím đen ở giữa) cũng là một nửa cung. Hai nửa cung là một cung. Mười hai nửa cung là một quãng tám, tức từ C4 lên C5.

Cách tính số nửa cung cần dời:

1. Đặt nốt cao nhất của bài cạnh nốt cao thoải mái của bạn.
2. Đếm số phím (cả trắng lẫn đen) đi từ nốt của bài tới nốt của bạn. Đó là số nửa cung cần hạ, hoặc cần nâng nếu bài thấp hơn giọng bạn.
3. Hạ (hoặc nâng) nốt thấp nhất của bài đúng chừng ấy nửa cung, rồi xem nó có còn nằm trong vùng thoải mái của bạn không.

Một ví dụ cụ thể. Bài có tầm từ C3 tới A4. Bạn đo được giọng mình thoải mái từ A2 tới F4. Từ A4 xuống F4 là bốn phím: G#4, G4, F#4, F4. Vậy cần hạ bốn nửa cung. Sau khi hạ, nốt thấp nhất C3 cũng xuống bốn nửa cung thành G#2, thấp hơn mép dưới A2 của bạn một nửa cung.

Ở đây bạn phải chọn. Tầm của bài (C3 tới A4) rộng 21 nửa cung, trong khi vùng thoải mái của bạn (A2 tới F4) rộng 20 nửa cung, nên không có tông nào vừa khít cả hai đầu. Hạ bốn thì điệp khúc thoải mái, câu trầm nhất hơi thiếu tiếng. Hạ ba thì câu trầm vừa, nhưng điệp khúc lên tới F#4, quá mép trên một nửa cung. Phần lớn người hát nên chọn hạ bốn: câu trầm hát thiếu tiếng một chút vẫn nghe được, còn điệp khúc gồng lặp ba lần thì hỏng cả bài.

Khi tầm của bài rộng hơn tầm của bạn nhiều, chẳng hạn ba bốn nửa cung, dời tông không cứu được nữa. Lúc đó bạn hoặc chấp nhận hát câu trầm nhẹ hơn hẳn, hoặc hát quãng tám khác cho riêng vài chữ, hoặc chọn bài khác.

Nếu có thể, chừa lại một hai nửa cung dư ở mép trên. Lúc biểu diễn thật, giọng căng hơn lúc tập ở nhà, còn khi hát karaoke tới bài thứ mười thì giọng đã mỏi; nốt hôm tập vừa sát mép sẽ thành quá sức vào lúc đó.

Ba cách dời tông: máy karaoke, capo guitar, chuyển hợp âm

Cách dời tông tuỳ vào thứ đang phát nhạc đệm cho bạn: một bản phối thu sẵn, một cây guitar, hay một người đệm đàn đọc hợp âm.

Máy karaoke và phần mềm phát nhạc

Trên phần lớn máy karaoke, đầu phát và phần mềm có chức năng chỉnh tông, nút thường ghi là Key hoặc biểu tượng thăng giáng, mỗi nấc là một nửa cung. Bấm về phía trừ (hoặc dấu giáng) để hạ, về phía cộng (hoặc dấu thăng) để nâng. Ở ví dụ trên, bạn bấm hạ bốn nấc.

Bản phối thu sẵn khi bị dời nhiều nấc sẽ nghe khác đi: dời xuống nhiều thì tiếng trống, tiếng đàn và giọng bè đục và chậm chạp hơn, dời lên nhiều thì mỏng và chói. Dời một hai nấc thường khó nhận ra; dời càng nhiều nấc thì tai càng dễ nghe thấy bản nhạc đã bị kéo lệch.

Capo trên guitar

Capo là cái kẹp ép ngang mọi dây đàn ở một ngăn. Kẹp ở ngăn số n thì mọi hợp âm bạn bấm phía sau capo cao lên n nửa cung so với tên hình bấm. Kẹp ngăn 2 rồi bấm hình G, tiếng phát ra là A. Kẹp ngăn 3 rồi bấm hình C, tiếng phát ra là D#, tức Eb.

Capo chỉ nâng tông, không hạ được. Muốn hạ, bạn chuyển sang bấm một bộ hình hợp âm thấp hơn rồi kẹp capo để bù lên. Ví dụ bài gốc ở tông G, bạn muốn hát ở tông F (thấp hơn hai nửa cung): bấm theo hình tông D, kẹp capo ngăn 3. D nâng ba nửa cung là F. Cách khác là hạ dây toàn bộ cây đàn, nhưng cách này phải lên dây lại sau khi hát.

Chuyển vòng hợp âm theo bảng 12 nốt

Khi đệm piano hoặc guitar không có capo, bạn chuyển từng hợp âm sang tên mới. Mười hai nốt trong một quãng tám, theo thứ tự đi lên từng nửa cung:

Sau B là quay lại C. C# và Db là cùng một phím đen, chỉ khác cách gọi; người ta chọn tên nào là tuỳ tông của bài, nên đọc bảng hợp âm thấy Bb hay A# thì cũng là một.

Để chuyển, dời mọi hợp âm cùng một số nửa cung và giữ nguyên phần đuôi (thứ, 7, sus...). Vòng G, C, D, Em hạ hai nửa cung thành F, Bb, C, Dm. Vòng Am, F, C, G nâng ba nửa cung thành Cm, G#, D#, A#, thường viết là Cm, Ab, Eb, Bb.

Khi người hát kêu «cao quá» giữa buổi đệm, cách nhanh nhất trên guitar là đổi chỗ kẹp capo; trên piano là dùng nút transpose nếu đàn có, còn không thì chuyển tay theo bảng trên với những bài đơn giản.

Nam hát bài nữ, nữ hát bài nam và song ca

Khi một nam và một nữ hát cùng một giai điệu, họ thường hát cách nhau khoảng một quãng tám, tức mười hai nửa cung, và cả hai vẫn cảm thấy đang hát «cùng một nốt». Vì vậy nhiều người nam hát bài của ca sĩ nữ thấp hơn một quãng tám mà không cần chỉnh máy, và ngược lại.

Nhưng vùng giọng nam và nữ không cách nhau đúng mười hai nửa cung với mọi người. Một nam giọng trầm hát bài của một nữ giọng trầm thấp hơn một quãng tám có thể thấy phiên khúc rơi xuống dưới vùng giọng của mình. Khi đó không cần dời đủ mười hai, chỉ cần nâng thêm vài nửa cung so với cách hát quãng tám dưới. Cứ làm theo cách đếm ở phần trên: lấy nốt cao nhất của bài trừ đi một quãng tám, so với nốt cao thoải mái của mình, phần chênh còn lại mới là số nấc cần chỉnh.

Với song ca, cả hai người đều phải đo tầm giọng. Xem trong bài, câu cao nhất của phần nam là nốt gì và câu cao nhất của phần nữ là nốt gì, rồi tính số nửa cung mỗi người cần dời. Ví dụ phần nam cao nhất G4, phần nữ cao nhất E5; người nam thoải mái tới F4, người nữ thoải mái tới D5. Cả hai đều thiếu hai nửa cung, hạ hai nấc là xong. Khi hai con số khác nhau, chọn tông theo người đang phải hát đoạn cao trào của bài, rồi xem người kia có chịu được độ lệch không. Nếu không, có thể đổi vai: để người còn dư giọng ở mép trên hát câu cao nhất.

Những sai lầm khi chọn tông

Phần lớn chuyện vỡ giọng khi hát karaoke hay đi thi văn nghệ đến từ vài lỗi chọn tông lặp đi lặp lại:

• Giữ tông gốc vì nghĩ hạ tông là hát kém. Ca sĩ chuyên nghiệp vẫn thường hát bài ở tông khác bản thu, nhất là khi hát bài của người khác hoặc hát trực tiếp. Bản gốc được dựng theo giọng của người thu nó, không theo giọng bạn.
• Chọn tông theo nốt cao nhất từng với tới được thay vì nốt cao thoải mái.
• Chỉ thử phiên khúc rồi quyết định, bỏ qua câu cao trào và đoạn đổi tông cuối bài.
• Hạ tông quá tay để điệp khúc thật dễ, rồi câu đầu phiên khúc trầm tới mức gần như không ra tiếng.
• Đo tầm giọng một lần lúc giọng đang khoẻ nhất và coi đó là số cố định.

Có vài dấu hiệu cho thấy bạn đang hát cao quá sức: phải rướn cổ hoặc ngửa cằm lên để với nốt, cảm thấy cổ họng siết lại, tiếng chuyển thành gào, hay vỡ tiếng ở cùng một chữ mỗi lần hát, và sau buổi hát giọng khàn hẳn. Gặp những dấu hiệu này thường xuyên với một bài thì hạ thêm một hai nấc.

Việc luyện để mở rộng tầm giọng là có thật, nhưng diễn ra từ từ qua thời gian tập đều, không phải bằng cách gồng ở tông gốc mỗi lần hát karaoke. Trong lúc chờ giọng mở rộng, hát ở tông vừa với mình vẫn nghe hay hơn hát ở tông gốc mà gào. Khởi động trước khi hát, uống nước, nghỉ giọng khi thấy khàn. Nếu khàn tiếng kéo dài nhiều ngày hoặc đau khi nói thì nên đi khám thay vì tiếp tục tự xử lý.