Vòng quãng năm là gì và cách dùng nó để tìm tông, chọn hợp âm cùng tông khi đệm hát

Vòng quãng năm là cách xếp mười hai tông nhạc thành một vòng tròn, mỗi bước theo chiều kim đồng hồ là lên một quãng năm đúng: C, G, D, A, E, B, F#, Db, Ab, Eb, Bb, F rồi quay về C. Với người tập đệm guitar, cái vòng này làm được ba việc. Nó cho biết một tông có mấy dấu thăng hay dấu giáng. Nó cho thấy ngay những hợp âm nào thuộc cùng một tông, vì chúng nằm sát nhau trên vòng. Và nó giúp bạn dời cả bài sang tông khác khi hát cao hoặc thấp quá mà không bấm nhầm hợp âm nào.

Vòng quãng năm là gì

Vòng quãng năm là một sơ đồ hình tròn có mười hai ô ở vòng ngoài, mỗi ô là một tông trưởng, và hai ô cạnh nhau luôn cách nhau đúng một quãng năm. Vòng trong có thêm mười hai ô nữa cho các tông thứ, mỗi tông thứ nằm ngay dưới tông trưởng dùng chung bộ nốt với nó.

Quãng năm đúng là khoảng cách bảy nửa cung. Trên cần đàn guitar, một nửa cung là một ngăn phím, nên từ một nốt bất kỳ bạn lên bảy ngăn trên cùng một dây là tới nốt cách nó một quãng năm. Đô lên Sol, Sol lên Rê, Rê lên La: đó là ba bước đầu của vòng. Chữ «năm» đến từ cách đếm tên nốt: từ Đô đếm Đô, Rê, Mi, Fa, Sol là năm tên, nên Sol là nốt thứ năm tính từ Đô.

Đi đủ mười hai bước, bạn quay lại đúng chỗ xuất phát và đã chạm qua cả mười hai nốt của âm nhạc phương Tây, mỗi nốt một lần.

Bạn không cần đọc được bản nhạc để dùng vòng này. Chỉ cần biết tên nốt bằng chữ cái, vốn là thứ bạn đã thấy trên mọi bảng hợp âm: C là Đô, D là Rê, E là Mi, F là Fa, G là Sol, A là La, B là Si. Dấu # là thăng (cao lên nửa cung), chữ b nhỏ là giáng (thấp xuống nửa cung).

Tự dựng lại vòng từ nốt Đô

Bạn có thể tự vẽ lại vòng quãng năm trong khoảng một phút, chỉ bằng cách đếm, không cần học thuộc hình. Bắt đầu với C ở vị trí mười hai giờ, rồi làm theo các bước sau:

1. Từ C đếm lên năm tên nốt, tính cả C: C, D, E, F, G. Ghi G vào ô kế tiếp theo chiều kim đồng hồ.
2. Từ G làm y như vậy được D, từ D được A, từ A được E, từ E được B.
3. Từ B đếm năm tên nốt sẽ ra F, nhưng B lên F chỉ có sáu nửa cung, thiếu một. Phải nâng lên thành F#. Đây là chỗ duy nhất trong bảy tên nốt trắng cần chỉnh.
4. Quay lại C và đi ngược chiều kim đồng hồ. Đi ngược là xuống một quãng năm, cũng chính là lên một quãng bốn (năm nửa cung). Từ C lên bốn tên nốt: C, D, E, F, ghi F vào ô bên trái C.
5. Từ F lên quãng bốn được Bb, rồi Eb, Ab, Db, Gb.

Hai chiều gặp nhau ở đáy vòng, chỗ sáu giờ: chiều phải đến F#, chiều trái đến Gb. Trên đàn đó là cùng một phím, cùng một ngăn phím, chỉ khác tên gọi.

Vòng hoàn chỉnh theo chiều kim đồng hồ là: C, G, D, A, E, B, F# (Gb), Db, Ab, Eb, Bb, F. Ba ô Db, Ab, Eb thường được gọi bằng tên giáng vì viết như vậy ít dấu hơn.

Đọc số dấu thăng và dấu giáng của từng tông

Mỗi bước theo chiều kim đồng hồ từ C thêm một dấu thăng, mỗi bước ngược chiều thêm một dấu giáng. C trưởng ở đỉnh vòng không có dấu nào, toàn phím trắng trên piano.

Nhìn cột cuối bạn sẽ thấy các dấu thăng luôn được thêm theo một thứ tự cố định: Fa, Đô, Sol, Rê, La, Mi, Si. Chính thứ tự này cũng là các ô của vòng đọc từ F theo chiều kim đồng hồ. Dấu giáng thêm theo thứ tự ngược lại: Si, Mi, La, Rê, Sol, Đô, Fa.

Có hai mẹo để không phải tra bảng. Với tông có dấu thăng, dấu thăng cuối cùng luôn thấp hơn tên tông nửa cung: tông D có hai thăng, thăng thứ hai là C#, và C# đứng ngay dưới D. Với tông có dấu giáng, dấu giáng áp chót chính là tên tông: Eb trưởng có ba giáng Bb, Eb, Ab, dấu áp chót là Eb. Riêng F trưởng chỉ có một giáng nên phải nhớ riêng là Bb.

Người đệm guitar ít khi phải viết dấu hoá ra giấy, nhưng biết tông D có F# và C# giúp bạn hiểu vì sao hợp âm thứ trong tông ấy là F#m chứ không phải Fm.

Vòng trong là các tông thứ song song

Mỗi tông trưởng có một tông thứ dùng chung đúng bộ nốt và đúng số dấu hoá, gọi là tông thứ song song (nhiều sách gọi là giọng thứ song song). Trên vòng, nó nằm ở vòng trong, ngay dưới tông trưởng tương ứng.

Muốn tìm tông thứ song song, từ tên tông trưởng đi xuống ba nửa cung, tức ba ngăn phím. C xuống ba ngăn là A, nên C trưởng đi với La thứ (Am). Các cặp hay gặp khi đệm:

Am và C dùng chung bảy nốt trắng, nhưng không phải cùng một tông. Bài ở Am lấy nốt La làm chỗ dừng chân, nghe tối và buồn hơn; bài ở C lấy Đô làm chỗ dừng, nghe sáng hơn. Bảng hợp âm của hai bài có thể giống nhau gần hết, khác ở chỗ bài mở và kết bằng hợp âm nào.

Tìm hợp âm cùng tông trên vòng

Hợp âm cùng tông là những hợp âm dựng hoàn toàn từ bộ nốt của tông đó, nên đệm chung với nhau không bị chỏi. Trên vòng quãng năm, bạn lấy được sáu hợp âm hay dùng nhất chỉ bằng một cái nhìn: chọn tông, lấy ô đó cùng hai ô hai bên ở vòng ngoài, rồi lấy ba ô vòng trong ngay dưới ba ô ấy.

Ba hợp âm trưởng I-IV-V

Ba ô liền nhau ở vòng ngoài là ba hợp âm chính của tông: ô giữa là I (chủ âm), ô bên trái là IV, ô bên phải là V. Với tông C, đó là F, C, G. Với tông G, đó là C, G, D.

Số La Mã chỉ vị trí của hợp âm trong tông, tính từ nốt chủ âm. Chữ hoa là hợp âm trưởng, chữ thường là hợp âm thứ. Ba hợp âm I, IV, V gom đủ bảy nốt của tông, nên rất nhiều bài dân ca, nhạc thiếu nhi và nhạc đồng quê chỉ cần ba hợp âm này là đệm trọn bài. I là chỗ nghỉ, IV là chỗ rời nhà nhẹ nhàng, V là chỗ căng nhất, nghe như muốn quay về I.

Ba hợp âm thứ ở vòng trong

Ba ô vòng trong dưới F, C, G là Dm, Am, Em. Trong tông C, đó là ii (Dm), vi (Am) và iii (Em). Hợp âm vi là hợp âm thứ hay gặp nhất trong nhạc pop vì nó là chủ âm của tông thứ song song, cho cảm giác buồn hơn mà không ra khỏi tông.

Tông trưởng còn một hợp âm thứ bảy là vii° (với tông C là Bdim, Si giảm). Hợp âm giảm ít xuất hiện trên bảng hợp âm đệm phổ thông; khi gặp, thường nó đã được thay bằng hợp âm V7 (G7) có cùng chức năng kéo về chủ âm.

Bảng hợp âm cho các tông dễ đệm guitar

Năm tông dưới đây là năm ô liền nhau phía trên bên phải vòng, và là những tông dùng được nhiều hợp âm bấm thế mở trên guitar nhất.

Người mới thường thấy G và D dễ nhất: I, IV, V và vi đều bấm thế mở hoặc gần như thế, chỉ Bm và F#m cần chặn. Tông C vướng hợp âm F, tông E vướng B và G#m.

Vòng bốn hợp âm I-V-vi-IV (C, G, Am, F ở tông C) là nền của rất nhiều bài pop. Vòng vi-IV-I-V (Am, F, C, G) dùng đúng bốn hợp âm đó, chỉ bắt đầu từ chỗ khác. Hai vòng cùng một tông về mặt bộ nốt; vòng bắt đầu bằng Am sẽ nghe nghiêng về phía buồn hơn.

Biết bài hát đang ở tông gì khi chỉ có bảng hợp âm

Bạn đánh dấu tất cả hợp âm của bài lên vòng quãng năm. Hợp âm của một bài viết trong một tông gần như luôn dồn vào một cụm liền: ba ô ngoài cạnh nhau và ba ô trong ngay dưới. Hợp âm trưởng nằm giữa cụm ba ô ngoài là ứng viên cho chủ âm.

Ví dụ một bài có G, C, D và Em. G, C, D là ba ô liền nhau với G ở giữa, Em nằm ngay dưới G ở vòng trong. Cụm này là tông G trưởng. Bài có Am, Dm, E và F thì phức tạp hơn một chút: Am, Dm, F thuộc cụm của C, còn E trưởng là dấu hiệu của tông La thứ (phần cuối bài giải thích vì sao).

Khi bộ hợp âm vừa hợp với tông trưởng vừa hợp với tông thứ song song, như một bài chỉ có C, F, G, Am, hãy nhìn hợp âm mở đầu và nhất là hợp âm kết bài. Kết bằng C thì nhiều khả năng là C trưởng; mở và kết bằng Am, giai điệu cứ dừng lại ở nốt La, thì là La thứ.

Nếu bảng hợp âm ghi kẹp capo, tông thật cao hơn tông của thế bấm bao nhiêu nửa cung thì tính theo số ngăn capo. Kẹp ngăn 2 và bấm các hợp âm của tông G thì tông thật là A, vì G lên hai nửa cung là A. Kẹp ngăn 3 và bấm thế C thì tông thật là Eb.

Chuyển tông khi hát cao hoặc thấp quá

Chuyển tông là dời mọi hợp âm của bài đi cùng một khoảng, và cách chắc chắn nhất là đổi hợp âm sang số La Mã rồi đọc lại ở tông mới. Các bước:

1. Xác định tông gốc của bài theo cách ở phần trên.
2. Ghi mỗi hợp âm thành số La Mã theo tông gốc.
3. Chọn tông mới vừa giọng mình.
4. Tra bảng hợp âm của tông mới và thay từng số La Mã bằng hợp âm tương ứng. Hợp âm thứ vẫn là thứ, trưởng vẫn là trưởng, hợp âm 7 vẫn giữ số 7.

Ví dụ bài ở tông G có vòng G, C, D, Em, tức I, IV, V, vi. Bạn thấy cao quá và muốn hạ một cung xuống tông F. Tông F có I là F, IV là Bb, V là C, vi là Dm. Vòng mới là F, Bb, C, Dm. Trên vòng quãng năm, bạn chỉ cần xoay cả cụm từ quanh G sang quanh F, hai bước ngược chiều kim đồng hồ.

Nếu hạ sang F làm bạn phải bấm Bb chặn, hãy thử cách khác: giữ thế bấm cũ và dùng capo. Muốn tông thật là F nhưng bấm thế dễ, bạn có thể kẹp capo ngăn 1 và bấm các hợp âm của tông E, hoặc kẹp ngăn 3 và bấm thế D. Ngược lại, muốn nâng tông thì kẹp capo cao lên, mỗi ngăn là nửa cung.

Khi tự viết bài và muốn đổi tông giữa chừng, vòng quãng năm cho bạn biết tông nào gần. Hai tông kề nhau trên vòng chỉ khác nhau một nốt, nên chuyển từ C sang G hay sang F nghe êm, gần như không lộ. Chuyển sang tông thứ song song (C sang Am) cũng êm vì không đổi nốt nào. Còn kiểu đẩy cả điệp khúc cuối lên nửa cung hoặc một cung (C lên Db hoặc D) thì cố ý tạo cú nâng rõ ràng, rất phổ biến trong nhạc pop và ballad.

Mấy chỗ người mới hay vấp

Vòng quãng năm cho biết nhóm hợp âm an toàn, không phải danh sách cấm. Nhiều bài hay dùng hợp âm ngoài tông có chủ ý, nên gặp một hợp âm lạ thì chưa chắc bảng hợp âm sai.

Hợp âm Bb xuất hiện trong bài tông C

Bb không thuộc bộ nốt của C trưởng, nhưng nó là hợp âm mượn rất quen, ký hiệu bVII. Nó được mượn từ Đô thứ, tông có cùng chủ âm Đô nhưng nhiều dấu giáng hơn. Vòng C, Bb, F, C nghe đậm chất rock và nhạc đồng quê. Tương tự, Fm trong tông C (iv mượn từ Đô thứ) cho một cảm giác buồn thoáng qua trước khi quay về C.

Tông La thứ lại dùng E trưởng chứ không phải Em

Theo đúng bộ nốt thì hợp âm bậc V của Am là Em. Nhưng Em không có lực kéo về Am đủ mạnh, nên trong giọng thứ người ta hay nâng nốt Sol lên Sol thăng để V thành E trưởng hoặc E7. Nốt G# nằm sát dưới nốt La nửa cung, nghe như bị hút về chủ âm. Đó là lý do bạn gặp E7 ở cuối câu trong rất nhiều bài tông Am. Bài tông Bm cũng vậy, hợp âm kéo về thường là F# hoặc F#7 chứ không phải F#m.

F# trưởng và Gb trưởng có khác nhau không

Trên đàn guitar hay piano thì không: cùng phím, cùng tiếng. Chỉ khác cách viết trên bản nhạc, một bên sáu dấu thăng, một bên sáu dấu giáng. Bảng hợp âm đệm hát thường chọn tên nào ít rắc rối hơn với các hợp âm xung quanh.

Học thuộc hình vòng mà không đếm được

Nhiều người in vòng ra rồi nhớ vị trí, đến khi cần tìm V của tông Eb lại phải mở ảnh ra xem. Đếm vài lần theo cách ở phần dựng vòng sẽ giúp bạn tự suy ra bất kỳ tông nào, kể cả khi bảng hợp âm ghi những tông ít gặp như Ab hay Db. Khi đã quen tay, bạn có thể phác thử một bài trên MuziAI rồi tự dò tông và hợp âm của nó bằng đúng cách đếm trên vòng.