Giai điệu nghe lan man, không điểm nhấn: nguyên nhân và cách sửa bằng đường nét, quãng, mô típ

Giai điệu nghe lan man thường vì ba lỗi đi cùng nhau: nó không có hình dáng (không có một nốt đỉnh, lên xuống không biết để đi đâu), quãng giữa các nốt hoặc phẳng lì hoặc nhảy lung tung, và không có một mô típ ngắn được lặp lại cho tai bám vào. Cách sửa là chọn một mô típ dài khoảng một ô nhịp, lặp nó rồi biến nó, cho câu nhạc một nốt đỉnh duy nhất, đi chủ yếu bằng bước liền và chỉ nhảy ở chỗ muốn nhấn, đặt nốt của hợp âm vào phách mạnh, rồi để câu đầu kết lửng và câu sau về đô.

Mọi ví dụ dưới đây viết bằng tên nốt đô-rê-mi trong giọng Đô trưởng, đôi chỗ kèm số bậc (đô là bậc 1, rê bậc 2, cho tới si là bậc 7). Nốt có dấu phẩy trên như đô' là nốt cao hơn một quãng tám.

Vì sao giai điệu nghe lan man?

Lan man là lỗi ở cách xếp nốt, nên sửa được mà không cần chờ cảm hứng mới. Khi hát lại giai điệu của mình, bạn thử đối chiếu với các triệu chứng sau:

• Câu nhạc đổi hướng liên tục, không có nốt nào nổi lên làm điểm cao nhất.
• Hoặc toàn nốt sát nhau nghe như đọc bài, hoặc nốt nào cũng nhảy xa nên khó hát.
• Không có mẩu nào được nhắc lại, mỗi ô nhịp là một ý mới.
• Mọi nốt dài bằng nhau.
• Hát với đàn đệm thì vài chỗ nghe chỏi.
• Câu nào cũng dừng ở cùng một kiểu, không có chỗ treo, chỗ về.
• Người khác hát theo thì phải gào ở chỗ cao hoặc tắt tiếng ở chỗ trầm.

Thường chỉ cần sửa hai ba triệu chứng đầu là giai điệu đã khác hẳn.

Cho câu nhạc một hình dáng và một nốt đỉnh

Đường nét giai điệu là hình bạn vẽ được khi nối các nốt từ trái sang phải theo độ cao. Giai điệu dễ nhớ thường có một hình đơn giản, nhìn qua là gọi được tên, và có một nốt cao nhất mà cả câu hướng tới.

Bốn kiểu đường nét hay gặp

Kiểu vòm đi lên tới một đỉnh rồi đi xuống. Giai điệu Twinkle Twinkle Little Star là ví dụ gọn nhất: đô đô son son la la son, fa fa mi mi rê rê đô. Câu nhạc vọt lên son, chạm la, rồi đi xuống từng bậc về đô. Cả câu chỉ có một hướng lên và một hướng xuống, nên trẻ con nghe vài lần đã thuộc.

Kiểu đi lên tạo cảm giác dâng, hợp với chỗ muốn đẩy năng lượng. Kiểu đi xuống nghe như thả lỏng, hợp với cuối câu. Kiểu sóng lên xuống nhiều lần nhưng biên độ nhỏ, hợp với những đoạn kể chuyện. Một bài thường trộn các kiểu này: câu này vòm, câu sau đi xuống, đoạn kế tiếp đi lên.

Đặt nốt đỉnh ở đâu

Chọn một nốt cao nhất cho cả câu (hoặc cả đoạn) và chỉ chạm nó một chỗ. Nếu câu nhạc chạm cùng một nốt cao ba bốn lần, nốt đó hết là đỉnh, tai không còn biết đâu là điểm nhấn. Trong Twinkle Twinkle, nốt la đến sớm, ngay nửa đầu câu. Nhiều người viết lại thích để đỉnh ở nửa sau của câu hoặc của đoạn, vì khi đó cả phần trước trở thành đường dẫn lên nó. Cả hai cách đều được, miễn là chỉ có một đỉnh.

Một mẹo kiểm tra: viết giai điệu ra rồi khoanh nốt cao nhất. Nếu bạn khoanh được ba chỗ, hạ hai chỗ kia xuống một hai bậc.

Bước liền và bước nhảy: chọn quãng thế nào

Bước liền là khi hai nốt cạnh nhau trong thang âm (đô lên rê, mi xuống rê), tức quãng 2. Bước nhảy là từ quãng 3 trở lên: đô lên mi là quãng 3, đô lên son là quãng 5, đô lên đô' là quãng 8. Giai điệu dễ hát phần lớn đi bằng bước liền và bước nhảy nhỏ, còn bước nhảy lớn để dành cho chỗ cần nhấn.

Giai điệu chỉ có bước liền vẫn có thể rất hay

Hai câu đầu của giai điệu Ode to Joy (Beethoven) gần như chỉ có bước liền và nốt lặp: mi mi fa son, son fa mi rê, đô đô rê mi, mi rê rê. Không có một bước nhảy nào, vậy mà ai cũng nhớ. Lý do là đường nét rõ (đi lên son rồi đi xuống đô) và tiết tấu có một chỗ ngân dài ở cuối câu. Bước liền không làm giai điệu nhạt; cái làm nhạt là bước liền đi loanh quanh không hướng.

Sau bước nhảy lớn, quay ngược lại

Một bước nhảy lớn để lại một khoảng trống ở giữa, và tai muốn khoảng trống ấy được lấp. Cách tự nhiên nhất là sau bước nhảy thì đổi chiều và đi bằng bước liền. Ví dụ: đô nhảy lên la (quãng 6), rồi đi xuống son, fa, mi. Bước nhảy tạo điểm nhấn, ba nốt đi xuống trả câu nhạc về chỗ yên.

Lỗi hay gặp là nhảy hai ba bước lớn liên tiếp cùng một chiều, kiểu đô lên son lên mi'. Hát lên rất khó, và người nghe mất dấu giai điệu đang ở đâu. Nếu muốn đi lên xa, đi bằng một bước nhảy rồi vài bước liền.

Mô típ là thứ tai người nghe bám vào

Mô típ là một mẩu nhạc ngắn, thường chỉ vài nốt, dài khoảng một ô nhịp hoặc ngắn hơn, mang cả cao độ lẫn tiết tấu. Nó là đơn vị nhỏ nhất mà người nghe nhận ra khi nghe lại. Giai điệu không có mô típ giống một đoạn văn không có từ nào lặp lại: mỗi câu đều mới, nên không câu nào đọng lại.

Bài Kìa con bướm vàng (giai điệu Frère Jacques) cho thấy mô típ làm việc thế nào. Mô típ đầu là đô rê mi đô, hát hai lần. Mô típ thứ hai là mi fa son, cũng hai lần. Mô típ thứ ba son la son fa mi đô, hai lần. Cuối cùng đô son đô (son ở quãng tám dưới), hai lần. Cả bài chỉ có bốn ý nhỏ, mỗi ý nói hai lần, nên nghe một lượt là hát theo được.

Tìm mô típ đầu tiên khi đầu óc trống trơn

Cách dễ nhất là bắt đầu từ tiết tấu chứ không phải từ cao độ. Nói to một câu ngắn bất kỳ, như «đi đâu đấy hả em», và để ý nhịp lên xuống của câu nói. Gõ nhịp ấy lên bàn vài lần, rồi ngân nga nó trên ba nốt đô, rê, mi. Ba nốt là đủ: hạn chế càng chặt, mô típ càng dễ có hình.

Một cách khác là lấy một hợp âm, ví dụ Đô trưởng (đô, mi, son), và chơi đùa với ba nốt ấy theo một tiết tấu có nốt ngắn và nốt dài. Thử nhiều phiên bản, giữ lại cái bạn vẫn còn nhớ sau khi đi pha một cốc nước.

Lặp rồi biến: phát triển mô típ mà không nhàm

Một ý nhạc nghe hai lần thì tai giữ lại được, nghe tới lần thứ tư y nguyên thì bắt đầu nhàm. Khuôn đơn giản mà nhiều giai điệu dùng là nói một ý, nói lại ý đó, rồi lần thứ ba đổi đi. Tai đã quen ý sau hai lần nên lần thứ ba nghe như một bất ngờ có chủ đích, không phải một ý lạ chen vào.

Bốn cách biến một mô típ

Lấy mô típ đô rê mi đô làm gốc:

1. Dời cao độ (còn gọi là sequence): giữ nguyên hình, chuyển cả mô típ lên hoặc xuống một bậc. Đô rê mi đô thành rê mi fa rê, rồi mi fa son mi. Đây là cách phát triển quen thuộc nhất.
2. Đổi nốt cuối: giữ ba nốt đầu, thay nốt cuối. Đô rê mi đô thành đô rê mi son. Hợp với lần lặp thứ hai khi bạn muốn câu nhạc mở ra.
3. Đảo chiều: đi lên đổi thành đi xuống. Đô rê mi đô thành đô si (thấp) la (thấp) đô. Cùng tiết tấu, ngược hướng.
4. Giãn hoặc nén tiết tấu: giữ các nốt, đổi độ dài. Bốn nốt đen thành hai nốt móc đơn và hai nốt trắng.

Khi biến cao độ, cố giữ tiết tấu; khi biến tiết tấu, cố giữ đường nét. Đổi cả hai cùng lúc thì người nghe không còn nhận ra đó là cùng một mô típ.

Tiết tấu làm giai điệu sống

Người mới hay chăm chút từng nốt mà quên rằng độ dài của nốt cũng là giai điệu. Bạn có thể chọn nốt rất kỹ, nhưng nếu nốt nào cũng là một nốt đen, giai điệu nghe như đọc bảng chữ cái. Thử gõ riêng tiết tấu giai điệu của bạn lên bàn: nếu người khác nghe tiếng gõ mà không phân biệt được với một đoạn khác của bài, tiết tấu chưa có hình.

Cách sửa là trộn nốt ngắn với nốt dài, và cho nốt quan trọng (nốt đỉnh, nốt kết câu) được ngân. Một hình quen thuộc là hai nốt ngắn rồi một nốt dài, như khi nói «ăn cơm chưa». Lặp lại hình tiết tấu ấy qua các mô típ là cách rẻ nhất để giai điệu có danh tính, ngay cả khi cao độ thay đổi.

Đừng quên chỗ nghỉ. Một quãng lặng nửa phách hay một phách giữa hai mô típ cho người nghe thời gian ghi nhận cái vừa nghe, và cho người hát chỗ lấy hơi.

Đặt nốt mạnh lên nốt của hợp âm

Khi giai điệu đi cùng hợp âm đệm, nốt rơi vào phách mạnh nên là một nốt nằm trong hợp âm đang vang. Trong Đô trưởng, ba hợp âm hay dùng nhất là:

Nếu ô nhịp đang là hợp âm Đô mà phách một của giai điệu là fa hay si, nghe sẽ chỏi hoặc lơ lửng. Nốt ngoài hợp âm vẫn dùng được, nhưng đặt ở phách yếu: làm nốt lướt nối hai nốt hợp âm (mi rê đô trên hợp âm Đô, rê là nốt lướt), hoặc nốt thêu đi ra rồi về (son la son).

Đôi khi bạn sẽ cố ý đặt một nốt ngoài hợp âm lên phách mạnh để tạo cảm giác day dứt. Cách này hiệu quả khi nốt đó đi tiếp ngay về nốt hợp âm gần nhất bằng một bước liền, ví dụ rê trên hợp âm Đô rồi xuống đô. Nốt chỏi không được giải quyết thì nghe như hát sai.

Căng và giải: câu hỏi, câu đáp và nốt kết

Giai điệu có chỗ treo và chỗ về thì nghe như có đầu có đuôi. Nốt kết của câu nhạc quyết định điều đó. Kết ở đô (bậc 1) nghe trọn vẹn, như dấu chấm. Kết ở rê (bậc 2) hoặc son (bậc 5) nghe lửng, như dấu phẩy, tai chờ câu tiếp theo.

Từ đó có cặp câu hỏi và câu đáp. Câu hỏi bắt đầu bằng một mô típ và kết lửng. Câu đáp bắt đầu giống hệt câu hỏi, rồi ở cuối rẽ sang để về đô. Ode to Joy làm đúng như vậy: câu đầu kết mi rê rê (dừng ở rê), câu thứ hai lặp gần như nguyên câu đầu nhưng kết rê đô đô (về đô). Người nghe nhận ra sự lặp, và cảm thấy câu thứ hai khép lại câu thứ nhất.

Hai nốt trong thang có lực kéo riêng. Si (bậc 7) nằm sát dưới đô nên nghe như muốn đi lên đô. Fa (bậc 4) nằm sát trên mi nên hay đi xuống mi. Đặt si ngay trước nốt kết đô là một cách tạo cảm giác về đích rất rõ.

Lỗi ngược lại là câu nào cũng kết về đô. Giai điệu khi đó bị cắt thành từng khúc rời, mỗi khúc tự đóng lại, không có gì kéo người nghe đi tiếp.

Giữ giai điệu trong tầm giọng người thường

Giai điệu để nhiều người hát theo nên gọn trong khoảng một quãng tám; nhích thêm một hai nốt ở hai đầu vẫn được nếu chỉ thoáng qua, còn rộng tới quãng mười là đã chạm giới hạn của người không học hát. Kìa con bướm vàng trải từ son thấp tới la, khoảng một quãng chín, và trẻ con hát được. Twinkle Twinkle chỉ trải từ đô tới la.

Để đo tầm giai điệu của bạn, tìm nốt thấp nhất và nốt cao nhất rồi đếm khoảng cách. Nếu tầm quá rộng, thường có một chỗ nhảy lên quá cao chỉ vì lúc viết bạn hát bằng giọng gắng sức. Dành vùng cao nhất cho nốt đỉnh, đừng để giai điệu ở lì trên đó nhiều ô nhịp liền.

Khi viết xong, hát lại bằng giọng nói bình thường, không lấy hơi chuẩn bị. Chỗ nào bạn phải gắng thì một người không học thanh nhạc cũng sẽ phải gắng.

Sửa một giai điệu lan man theo từng bước

Bản trước đây là kiểu giai điệu người mới hay viết, tám ô nhịp 4/4, mỗi ô bốn nốt đen: đô mi rê son, fa la mi si, rê đô la son, mi fa son rê, và tiếp tục như vậy. Không có nốt nào lặp, hướng đi đổi sau mỗi một hai nốt, không có nốt nào cao hẳn lên làm đỉnh, và mọi nốt dài bằng nhau.

Sửa theo năm bước:

1. Chọn mô típ. Lấy hình tiết tấu hai nốt móc đơn, một nốt đen, một nốt trắng, đặt lên các nốt mi son, la, son. Hình đi lên rồi quay về, có một nốt thêu (la) nằm ở phách yếu.
2. Lặp và dời. Ô 2 giữ nguyên tiết tấu, dời xuống một bậc: rê fa, son, fa. Ô 3 dời lên: fa la, đô', la.
3. Kết câu hỏi lửng. Ô 4: son (nốt trắng), rê (nốt trắng). Câu dừng ở rê, tai chờ câu tiếp.
4. Câu đáp lặp lại rồi đặt đỉnh. Ô 5 và 6 lặp nguyên ô 1 và 2. Ô 7 đi lên chạm đỉnh: la đô', rê', đô'. Nốt rê' chỉ xuất hiện đúng một lần trong cả tám ô.
5. Về đích. Ô 8: si (nốt trắng), đô' (nốt trắng). Si dẫn lên đô, câu đáp khép lại.

Bản sau, kèm hợp âm:

Mọi nốt rơi vào phách một và phách ba đều nằm trong hợp âm của ô đó (riêng fa ở ô 2 và 6 là nốt thứ bảy của hợp âm Son, nghe tự nhiên và kéo về Đô). Tầm giai điệu từ rê tới rê', vừa một quãng tám. Bạn có thể đổi nốt, đổi tiết tấu theo ý mình; điều cần giữ là cấu trúc: một mô típ, lặp và dời, một đỉnh, câu hỏi kết lửng, câu đáp về đô.

Tự kiểm tra giai điệu đã đủ dễ nhớ chưa

Phép thử đơn giản nhất là ngủ một đêm. Sáng hôm sau, không nhìn ghi chép, không nghe bản thu, hát lại giai điệu. Phần bạn hát lại được đúng là phần dễ nhớ; phần bạn quên hoặc hát khác đi là chỗ cần sửa, và chỗ bạn tự hát khác đi nhiều khi lại hay hơn bản gốc.

Phép thử thứ hai cần một người khác. Ngân nga cho họ nghe hai lần, rồi nhờ họ hát lại câu đầu. Nếu họ bắt được mô típ mở đầu, bạn đã có thứ để xây tiếp. Nếu họ chỉ nhớ được tiết tấu mà sai cao độ, đường nét của bạn còn rối.

Để luyện, mỗi ngày viết một mô típ dài một ô nhịp rồi viết bốn biến thể của nó theo bốn cách ở trên. Ghi âm cả năm phiên bản bằng điện thoại. Sau một tuần, nghe lại và đánh dấu mô típ nào bạn vẫn còn nhớ mà không cần nghe; những mô típ đó cho bạn biết tai mình bám vào cái gì.